Was er in jullie gezin een zondebok of iemand het pispaaltje?

In een probleemgezin met ogenschijnlijk onoverkomelijke moeilijkheden zal het gezin zich richten op eenvoudige problemen die wel oplosbaar lijken. Dan kan het gebeuren dat iedereen in het gezin zich richt op één gezinslid met zijn of haar ‘problemen’. Zo iemand wordt als de zondebok in het gezin behandeld, met alle pijnlijke gevolgen van dien. Het gezin heeft er de behoefte aan te geloven dat de oplossing van diens probleem de gewenste harmonie zal brengen.

Kenmerkende aspecten van een probleemgezin (ze hoeven niet allemaal van toepassing te zijn): er werd niet veel gepraat; het tonen of uiten van emoties werd ontmoedigd; er was geen aandacht, liefde of zorg; een emotionele band met minimaal een van de ouders ontbrak; er was een ongelijkwaardig rollenpatroon tussen de ouders; er was sprake van fysiek geweld; een van de ouders zat in de slachtofferrol; een van de ouders vertoonde een grote mate van controlegedrag; er is sprake van een machtsconflict tussen de ouders; er was geen ruimte om een eigen mening te geven.

De zondebok fungeert in feite als een bliksemafleider van het gezin, waardoor de overige gezinsleden net kunnen doen alsof er niets ernstigs aan de hand is en alsof dat helemaal niets met henzelf te maken heeft. Alle ogen zijn voortdurend op de zondebok gericht en hij of zij zal het nooit goed kunnen doen.

De druk die wordt gelegd op een zondebok is immens: opgezadeld met de verantwoordelijkheden van minimaal een van de ouders, moet de zondebok niet alleen de problemen van die ouder(s) oplossen, maar wordt de zondebok tegelijkertijd ook gezien als de oorzaak van deze ellende.

De zondebok heeft een onmogelijke opdracht, iets wat hij of zij later in diens leven (relatie dan wel werk) dan ook niet als zodanig zal herkennen, omdat het onmogelijke ervan hem of haar zo vertrouwd en bekend voorkomt. Achteraf gezien, ben ik in mijn gezin de zondebok geweest. Ik heb dat zelf op dat moment niet door gehad. Wel vond ik het vreemd dat ik van een aantal aspecten de schuld kreeg en dat men mij vaak als de oorzaak zag, iedereen wist altijd wel hoe dingen gegaan waren zonder dat bij mij te checken, ik kreeg vaak het nadeel van de twijfel. Ik heb niet door gehad hoezeer dit zich in mijn relaties en in mijn werk heeft herhaald. Onbewust en onbedoeld ‘zocht’ ik mensen en een werkomgeving op waarin ik dat ook weer bevestigd kreeg.

Het zijn van de zondebok of het zijn van pispaaltje kan veel verschillende gezichten hebben. 
Pas toen ik herstellende was van mijn burn-out kreeg ik door in hoeverre problemen in het gezin op mij werden afgewenteld. Ik zag toen in dat ik mijn hele leven beschermend gedrag had vertoond zoals mezelf niet altijd serieus nemen, niet in mijn eigen successen geloven en het vertonen van verschillende vormen van vermijdingsgedrag.
Het zijn van de zondebok of het pispaaltje in het gezin kan dus allerlei verschillende gezichten hebben. Ook het vergeleken worden met een ogenschijnlijk beter presterende of succesvollere broer of zus of een broer of zus hebben die op materieel gebied of qua aandacht wordt voorgetrokken kan zorgen voor ongewenste processen in een gezin, met alle emotionele en praktische gevolgen van dien.

Alle gezinsleden lijden eronder en het is weer dit lijden wat maakt dat de zondebok nog meer de schuld zal krijgen. Ook de andere broers en zussen lijden onder de aanwezigheid van een zondebok onder de kinderen. Om in het gezin emotioneel te kunnen overleven, zal echter moeten worden meegedaan; toch zal dit niet zonder emotionele gevolgen zijn (schuld, schaamte, medelijden) voor ook de broers en zussen van de zondebok. Maar niet meedoen is nauwelijks een optie, al is het maar uit angst dat jij een volgende keer de zondebok zult zijn.

Vanwege de omvang van de taak van de zondebok, heeft hij of zij, alle verwoede pogingen, nooit succes. Het gevoel van eigenwaarde leidt hier geducht onder. Op de een of andere manier ga je geloven dat jouw lijden, waar je je dan niet eens altijd bewust van hoeft te zijn, de prijs is die je moet betalen om met iemand te zijn die van jou houdt. Of in een werksituatie: de prijs is die je moet betalen om de klus, de opdracht of jouw werk te realiseren.

Je gelooft niet dat het zo erg is, omdat je het nog denkt te kunnen verdragen. Je blijft zelfs in die situatie, zolang je die nog denkt te kunnen verdragen. Maar de vraag is of je niet méér verdient dan alleen maar het ergste dat je in een relatie of op je werk kunt verdragen. En door jouw verleden kun je erg veel verdragen en liggen jouw grenzen verder dan bij anderen die een emotioneel gezonde(re) opvoeding hebben gehad. Zo ontstaat het gevaar van een overspannenheid en/of burn-out.

Overspannenheid en burn-out worden veroorzaakt door zelfverloochening, en wel systematische en structurele zelfverloochening. Een burn-out voelt aan als een diep rouwproces dat niet/nooit over wil gaan. Ik ben ervaringsdeskundige in zowel overspannenheid als burn-out (ik ben overspannen een hulpverleningstraject ingegaan en er een pijnlijke anderhalf jaar later burn-out uitgekomen). De zelfverloochening is logisch vanuit de jeugd van betrokkene, omdat niet geleerd werd grenzen te herkennen, laat staan dat iemand werd geleerd om diens eigen grenzen aan te geven als deze werden overschreden.

Voortdurend werd vroeger over iemands emotionele en fysieke grenzen heengegaan, net zoals later in de relatie, in het werk of in de mantelzorg naar de ouder(s). Logisch dat dit iemand zo vertrouwd voorkomt. Als je nooit ander gedrag hebt geleerd, is het logisch dat je onbegrensd bent en zonder dat je het door hebt (of als anderen er al voor waarschuwen, je dit niet serieus neemt), je onbewust en onbedoeld richting overspannenheid of burn-out gaat.

Zoals iedereen die hersteld is van een overspannenheid of van een burn-out naderhand weet: ‘Het was niet nodig geweest, als ik maar op tijd naar mijn lichaam had geluisterd en daar consequenties uit had getrokken’, iets wat je later trouwens toch zult moeten doen om te herstellen. De vraag is daarom niet of je consequenties trekt, maar of je ze op tijd trekt om een overspannenheid of burn-out te voorkomen.
Het is niet te laat om dat te leren. Een overspannenheid en met name een burn-out is een uitermate pijnlijke levensles die je maar beter kunt voorkomen. Als je overspannen of burn-out bent, kun je er maar beter zo snel mogelijk van genezen. Daarvoor is nodig dat je inzicht hebt in de aspecten en mechanisen die een rol spelen bij jouw zelfverloochening. Als je die weet, kun je die ook veranderen. Dit kan een verwacht herstel van drie maanden bij een overspannenheid en een verwacht herstel van een tot anderhalf jaar bij burn-out verkorten.

Kortom: als je wilt stoppen met jouw in jouw jeugd ontwikkelde zelfverloochening, is het nodig inzicht te krijgen in de eronderliggende aspecten en mechanismen. Zodra je die kent en herkent, kun je ze ook veranderen. Dat is het goede nieuws: je kunt het zelf aanpakken. Los van het gegeven dat je het ook wel zelf zult moeten doen, omdat ook als anderen hun gedrag zouden veranderen (wat ze overigens niet kunnen en niet zullen doen) jij nog niet van jouw overspannenheid of burn-out hersteld zult zijn. Bij een overspannenheid en een burn-out is er maar een die er voor kan zorgen dat je herstelt en dat zijn niet jouw partner of jouw baas; dat ben jijzelf. Zoals ik al zei is dat het goede nieuws, want daar kun je wél de volledige controle over hebben.

Ik heb een Videojaarprogramma ontwikkeld met de TOP 15 aspecten waar mensen, die willen loslaten, last van hebben: Piekeren, Angst en paniek, Depressieve gevoelens/dips/down/neerslachtigheid/gedeprimeerdheid, Eenzaamheid/leegte/gemis, Slecht slapen, Stress/spanning, Burn-out/overspannenheid/overwerkt, Vermoeidheid/ futloosheid/energiegebrek, Gebrek aan zelfvertrouwen/negatief zelfbeeld/minderwaardigheidsgevoel, Besluiteloosheid/niet kunnen kiezen/twijfel/spijt/dilemma/geen actie ondernemen, Geen grenzen aan kunnen geven/geen Nee kunnen zeggen/pleasegedrag, Schaamte en schuldgevoel, Boosheid/agressie/frustratie/ergernissen, Emotionele pijn, Niet kunnen genieten/niet de zin van het leven weten/niet gelukkig zijn/niet weten wie je bent.

Over elk van de symptomen leer je wat het is, hoe het ontstaat en hoe jij het kwijt kunt raken.

‘Je video heeft me meer gedaan dan de psychiater, psychotherapeut en psycholoog in het verleden.’
‘Je geeft concrete en praktische tips om er vanaf te komen’

De eerste video, over Piekeren, kun je hier gratis en vrijblijvend bekijken, om te kijken of het Videojaarprogramma iets voor je is. Meer informatie over het Videojaarprogramma of het Videojaarprogramma direct bestellen kan hier.

Mijn boek Stop liefdesverdriet gaat over jouw eigen aandeel in jouw relatie en wat je daarin zelf ten goede kunt veranderen (290 pagina’s, 24,95 euro). Ook kun je lezen hoe we tot onze partnerkeuze komen en wat de invloed daarvan is op je leven. Je kunt een Gratis Probeerversie (38 pagina’s) downloaden, met de Cover, Inleiding, Inhoudsopgave, Tekst en de Achterzijde kaft.

‘Je geeft veel concrete tips en dat vind ik zeer waardevol!’

Hier vind je de Gratis Probeerversie en hier kun je het boek ook  aanschaffen.
Makkelijk bestellen (geen verzendkosten) kan hier. 

Hartelijke groeten,

Ammy van Bedaf MSc

Universitair geschoolde psycholoog

Cognitieve gedragstherapie

info@loslaten.nu          06-53 65 13 59          www.loslaten.nu

Lidmaatschapsnummer Nederlands Instituut voor Psychologen (NIP) 213178